El titremesi çok yaygındır ve çoğu zaman sebebi sıradandır: fazla kahve, stresli bir gün, uykusuz bir gece. Ama titreme bir ilaçtan, kan şekerinin düşmesinden, tiroidin fazla çalışmasından ya da esansiyel tremor veya Parkinson hastalığı gibi sinir sistemi rahatsızlıklarından da kaynaklanabilir. Bu rehber, en sık görülenden en seyreğe doğru olası sebepleri anlatıyor, doktorların titremeleri nasıl ayırt ettiğini açıklıyor ve seni doktora ya da nöroloğa götürmesi gereken işaretleri sıralıyor. Sende hangisinin olduğunu söyleyemez; bunu ancak muayene söyler.
Biraz titreme normaldir
Titreme (tremor), vücudun bir bölümünün istemsiz, ritmik, ileri geri hareketidir. Herkeste fizyolojik titreme denen küçük ve hızlı bir titreme vardır. Normalde gözle görülmez, ama kollarını öne uzattığında, ağzına kadar dolu bir bardak taşırken ya da iğneye iplik geçirirken ortaya çıkar.
NHS'e göre bu normal titreme yaşla, stresle, yorgunlukla, kaygıyla ya da öfkeyle; kafein, alkol veya sigaradan sonra; çok sıcakta ya da çok soğukta daha belirgin hâle gelir. Fark edilecek kadar görünür olduğunda uzmanlar buna artmış fizyolojik titreme der; bu, Uluslararası Parkinson ve Hareket Bozuklukları Derneğinin titreme sınıflamasında yer alan bir başlıktır (Bhatia ve ark., 2018). Bir hastalık değildir; vücudundaki ya da günündeki bir şeyin sesini açtığı normal titremedir.
Kendin kontrol edebileceğin gündelik tetikleyiciler
| Tetikleyici | Ne fark edebilirsin? | Ne deneyebilirsin? |
|---|---|---|
| Kafein (kahve, enerji içeceği, demli çay) | İçtikten bir iki saat sonra ince, hızlı titreme | Azalt ve birkaç günde geçip geçmediğine bak |
| Stres, kaygı, adrenalin | Bir sunumdan önce ya da bir korkudan sonra titreme, çoğu zaman çarpıntıyla | Stres geçince yatışır; yavaş nefes almak yardımcı olabilir |
| Uykusuzluk, yorgunluk | Kötü bir geceden ya da uzun bir günden sonra daha az sabit eller | Dinlenmiş bir günde karşılaştır |
| Nikotin | Sigara ya da elektronik sigaradan sonra daha titrek eller | Kullanımdan sonra gelip gelmediğine dikkat et |
| Soğuk | Üşüme, tutulmuş ve titreyen parmaklar | Karar vermeden önce ısın |
| Ağır egzersiz, sıkı kavrama, yük kaldırma | Yorgun kaslar bir süre titrer | Dinlen ve sonra tekrar test et |
| Alkol yoksunluğu | Çok içen kişilerde son içkiden genellikle 24–72 saat sonra huzursuzlukla birlikte ince titreme | Bu yalnız iradeyle değil, tıbbi destekle aşılır |
Basit bir günlük, tek bir gözlemden daha çok işe yarar. Titremenin ne zaman olduğunu, ne yiyip içtiğini, hangi ilacı aldığını ve nasıl uyuduğunu not et. Karşılaştırmak için bir sayı istersen el titremesi testimiz, her seferinde aynı cihazda göreceli bir sabitlik puanı verir.
Titreme yapabilen ilaçlar
İlaçlar titremenin sık görülen sebeplerindendir. MSD Manual'ın listesinde başka ilaçların yanında amitriptilin, beta-adrenerjik ilaçlar (bazı astım spreyleri gibi), haloperidol, lityum, SSRI grubu antidepresanlar, tamoksifen ve valproat ile kokain gibi uyarıcılar yer alır.
Titremen yeni bir ilaçtan ya da doz değişikliğinden sonra başladıysa veya arttıysa, ilacı yazan doktora söyle. Reçeteli bir ilacı kendi başına bırakma; NHS önce doktoruna danışmanı özellikle önerir ve bu ilaçların bazılarını aniden kesmek tehlikeli olabilir.
Düşük kan şekeri ve tiroidin fazla çalışması
Düşük kan şekeri (hipoglisemi). Titreme, açlık, terleme, baş dönmesi, çarpıntı ve zihin bulanıklığıyla birlikte tipik belirtilerden biridir. NHS'e göre çoğunlukla insülin ya da bazı diyabet ilaçlarını kullanan diyabetlileri etkiler, diyabeti olmayanlarda nadirdir. Diyabetin varsa ve ellerin aniden titriyorsa şekerini ölç ve düşükse planına göre müdahale et.
Tiroidin fazla çalışması (hipertiroidi). NHS, seğirme ya da titremeyi hızlı veya düzensiz kalp atışı, iştah artmasına rağmen kilo kaybı, sinirlilik, huzursuzluk ve sıcak basmasıyla birlikte bu durumun belirtileri arasında sayar. Tiroid fonksiyonlarına bakan basit bir kan testiyle kontrol edilebilir.
Esansiyel tremor
Esansiyel tremor, yetişkinlerde en sık görülen titreme hastalığıdır. Louis ve Ferreira'nın (2010) 19 ülkeden 28 toplum çalışmasını birleştiren meta-analizine göre her yaştan insanların yaklaşık %0,9'unu, 65 yaş ve üzerindekilerin ise yaklaşık %4,6'sını etkiler.
2018 uzlaşı ölçütlerine göre esansiyel tremor, iki el ve kolda en az 3 yıldır süren, hareket sırasında ya da bir duruşu korurken ortaya çıkan ve sertlik ya da yavaşlık gibi başka nörolojik bulgunun eşlik etmediği bir titremedir. Başı ya da sesi de etkileyebilir. MSD Manual onu yıllar içinde yavaşça artan, çoğu zaman ailede görülen ve biraz alkolden sonra genellikle azalan bir titreme olarak tanımlar. En çok ellerini kullanırken belirginleşir: yazarken, bardaktan içerken, anahtar ya da kaşık kullanırken.
Parkinson titremesi: dinlenirken titreme
Parkinson hastalığının titremesi farklı davranır. NHS onu genellikle elde ya da kolda başlayan ve uzuv gevşek, dinlenir hâldeyken ortaya çıkma olasılığı daha yüksek bir titreme olarak anlatır. Çoğu zaman tek tarafta başlar ve başparmakla işaret parmağı arasında hap yuvarlıyormuş gibi görünebilir. Titreme yalnız bir bulgudur; asıl özellikler hareketlerde yavaşlama ve kas sertliğidir, el yazısı küçülebilir, yürüyüş sürüklenen küçük adımlara dönebilir.
| Esansiyel tremor | Parkinson titremesi | |
|---|---|---|
| En belirgin olduğu an | Elleri kullanırken ya da bir duruşu korurken | Dinlenirken; el hareket edince çoğu zaman azalır |
| Taraf | Genellikle iki el | Çoğu zaman tek tarafta başlar |
| Diğer bulgular | Gerekmez (baş ya da ses titreyebilir) | Yavaşlık, sertlik, küçülen yazı, sürüklenen yürüyüş |
| Ailede titreme | Sık | Genellikle yok |
| Biraz alkolden sonra | Çoğu zaman azalır | Belirgin değişiklik yok |
Bunlar kural değil eğilimdir. Titremeler iç içe geçebilir; distoni ya da multipl skleroz gibi başka durumlar da titremeye yol açabilir.
Doktorlar titremeleri nasıl ayırt eder?
Doktorlar titremeyi önce üç durumda gözler: el kucakta dinlenirken, kollar öne uzatılmışken ve parmakla burna dokunma ya da spiral çizme gibi bir hareket sırasında. Ne zaman başladığını, ailede olup olmadığını, hangi ilaçları kullandığını, ne kadar kahve ve alkol içtiğini ve başka belirtin olup olmadığını sorarlar. Tiroid fonksiyonu ve kan şekeri için kan tahlili sık istenir. Bazı kişiler nöroloğa yönlendirilir; Parkinson'dan şüpheleniliyorsa ilaç denemesi de değerlendirmenin parçası olabilir.
Bir online test bunların hiçbirini yapamaz. Tarayıcı parmağının konumunu ekranın yenileme hızında örnekler; bu salınımı görmeye yeter ama titremenin frekansını ölçmeye ya da dinlenme titremesini hareket titremesinden ayırmaya yetmez. Testimiz tek bir işe yarar: aynı koşullarda kendi sabitliğini zaman içinde karşılaştırmaya. Hız ayrı bir beceridir, onu parmak vurma testi ve refleks testi ölçer; ayakta sabit durmayı da denge testi ölçer.
El titremesi için ne zaman doktora, ne zaman nöroloğa?
Titremen şunlardan birine uyuyorsa doktordan randevu al:
- zamanla artıyor ya da yemek, içmek, yazmak veya işini yapmak gibi günlük işlerini zorlaştırıyorsa (NHS);
- elin dinlenirken ortaya çıkıyor ya da ağırlıklı olarak tek taraftaysa;
- sertlik, yavaşlık, küçülen el yazısı, yürüyüşte ya da konuşmada değişiklik veya denge sorunlarıyla birlikte geliyorsa;
- yeni bir ilaçtan ya da doz değişikliğinden sonra başladıysa;
- kilo kaybı, çarpıntı, terleme ya da sıcak basmasıyla birlikteyse;
- başını ya da sesini de etkiliyorsa veya ailende benzer titreme varsa.
İlk değerlendirmeyi aile hekimin yapabilir ve gerekirse seni nöroloğa yönlendirir.
Titreme aniden şunlarla birlikte gelirse hemen 112'yi ara (Birleşik Krallık'ta 999, ABD'de 911):
- yüzde, kolda ya da bacakta tek taraflı güçsüzlük veya uyuşma ya da peltek konuşma: bunlar inme belirtisi olabilir (NHS'in FAST kontrolü: yüz, kollar, konuşma ve zaman, yani hemen 112'yi ara);
- diyabetli birinde şeker aldıktan sonra düzelmeyen zihin bulanıklığı, terleme ve uyuklama ya da tepki vermeme;
- kafa travması veya çok alkol içmeyi bıraktıktan sonra ağır yoksunluk belirtileri.
Kaynaklar
- Bhatia, K. P., Bain, P., Bajaj, N., ve ark. (2018). Consensus Statement on the classification of tremors, from the task force on tremor of the International Parkinson and Movement Disorder Society. Movement Disorders, 33(1), 75–87.
- Louis, E. D., & Ferreira, J. J. (2010). How common is the most common adult movement disorder? Update on the worldwide prevalence of essential tremor. Movement Disorders, 25(5), 534–541.
- MSD Manual (Consumer Version). Some causes and features of tremor. msdmanuals.com
- NHS. Tremor or shaking hands. nhs.uk/conditions/tremor-or-shaking-hands
- NHS. Parkinson's disease: symptoms. nhs.uk/conditions/parkinsons-disease/symptoms
- NHS. Low blood sugar (hypoglycaemia). nhs.uk/conditions/low-blood-sugar-hypoglycaemia
- NHS. Overactive thyroid: symptoms. nhs.uk/conditions/overactive-thyroid-hyperthyroidism/symptoms
- NHS. Stroke: symptoms. nhs.uk/conditions/stroke/symptoms
Sık sorulan sorular
El titremesi neden olur?
En sık sebep, herkeste bulunan normal titremenin kafein, stres, yorgunluk, nikotin, soğuk ya da ağır egzersizle görünür hâle gelmesidir. Daha seyrek olarak bir ilaç, düşük kan şekeri, tiroidin fazla çalışması, esansiyel tremor ya da Parkinson hastalığı sebep olabilir. Hangisi olduğunu doktor ayırt eder.
Ellerin biraz titremesi normal mi?
Evet. Herkeste küçük ve hızlı bir fizyolojik titreme vardır. Kollarını öne uzattığında, kahveden sonra, stresliyken ya da yorgunken daha kolay görülür. Bu tek başına bir hastalık değildir.
Stres ve kaygı el titremesi yapar mı?
Evet. Stres ve kaygı adrenalin salgılatır; bu da normal titremeyi çoğu zaman çarpıntıyla birlikte daha görünür yapar. Titreme genellikle stres geçince yatışır. Kaygı ve titreme sık oluyorsa bir doktorla konuş.
Esansiyel tremor ile Parkinson titremesi arasındaki fark nedir?
Esansiyel tremor genellikle iki eli etkiler ve ellerini kullanırken, örneğin bir şey içerken ya da yazarken en belirgindir. Parkinson titremesi tipik olarak dinlenirken en belirgindir, çoğu zaman tek tarafta başlar ve yavaşlık ile sertlikle birlikte gelir. Hangisi olduğunu ancak muayene söyler.
Şeker düşmesi el titremesi yapar mı?
Evet. Titreme, terleme, açlık ve çarpıntı düşük kan şekerinin tipik belirtileridir. Çoğunlukla insülin ya da bazı diyabet ilaçlarını kullanan diyabetlilerde görülür, diyabeti olmayanlarda nadirdir.
El titremesi için hangi doktora gidilir?
İlk değerlendirmeyi aile hekimin yapabilir. Titreme artıyorsa, günlük işlerini zorlaştırıyorsa, el dinlenirken ya da ağırlıklı olarak tek tarafta oluyorsa veya sertlik, yavaşlık, küçülen yazı ya da yürüyüş değişikliğiyle birlikteyse doktora git; gerekirse seni nöroloğa yönlendirir.
Online bir test titremeyi teşhis edebilir mi?
Hayır. Tarayıcıdaki bir test, parmağının ya da imlecinin kendi önceki sonuçlarına göre ne kadar sabit olduğunu gösterebilir; ama titremenin frekansını ölçemez ve türünü söyleyemez. Kendi takibin içindir, tanı koymaz.